Reuzenschouders: Jos Daelman (1937-2021)

Long read alert: 5 heuse minuten.

[De uitdrukking Op de schouders van reuzen staan is het beroemdst in de vorm: If I have seen further, it is by standing on the shoulders of giants, vaak (ten onrechte) toegeschreven aan Isaac Newton. In de poëzie is het van toepassing omdat elke generatie steeds verder bouwt aan wat onze voorgangers al oprichtten: we kunnen dus niet anders dan hun oeuvre omarmen: het is immers deel van ons.]

Een kalme stem in een luidruchtige wereld.

Dat is zowat de beste omschrijving die ik kan verzinnen voor Jos. Jos Daelman. Ik ontmoette hem samen met zijn echtgenote Yolanda op een zaterdag. Ik vervulde de rol van chauffeur en haalde hen op aan hun woonst in Axel, om hen naar Gent te brengen. Ze stonden stipt op tijd klaar, arm in arm op het voetpad, en stapten gibberend en taterend in de wagen. We lijken wel een koningspaar, zei Jos, trots naast zijn eega op de achterbank. Ik was op slag verliefd.

Die dag vond in Gent een reünie van senioren plaats, gekoppeld aan een lunch met aangepaste wijnen. Er waren bijna honderd mensen. Enkele plaatsen van hen verwijderd zag ik ze onvermoeid praten, amper hoorbaar door het helse lawaai aan de lange tafels. Af en toe bedwong ik een glimlach. Enkele uren later maakten we de omgekeerde beweging, terug naar hun flat in Axel. Bij aankomst was er voor Yolanda geen onderhandelen aan: ik zou nog binnenkomen voor een glas. Het werd koffie, geflankeerd door een assortiment koekjes, netjes in een schaal geschikt. Schubert werd met zorg gekozen en in de cd-speler gelegd. Single malt kwam uit de kast. Jos, de kalme Jos, zweeg geen minuut.

Twee uur later stapte ik naar buiten, hart en ziel omzwachteld tegen de regen die me doelloos in het gezicht striemde. De geur van twee uitzonderlijke mensen nog aan mijn kaken.

***
Sommige dichters zoeken het podium, anderen zoeken de luwte. Jos Daelman hoorde duidelijk bij die tweede soort. Hij was jarenlang bibliothecaris in Antwerpen en mede daardoor een man die woorden eerder fluisterde dan riep. Bleven ze precies daardoor bij mij hangen?
In zijn poëzie keerde Jos Daelman vaak terug naar hetzelfde terrein: landschap, tijd, verlies, het onuitspreekbare dat onder elk woord zindert. Zijn poëzie was nooit grootsprakerig. Eerder het tegenovergestelde: ze ging over een kleine verschuiving in het licht, een beweging van een mens, iets dat plots iets anders onthult.
Wat mij ook trof aan Jos, is hoe hij zonder drama over de kwetsbaarheid van het (/zijn) lichaam kon schrijven. In zijn laatste bundel Oase spreekt de ziekte van Parkinson als een onaangekondigde gast die in huis komt wonen… eerlijk en zonder sentiment.
Jos toonde dat poëzie niet groter hoeft te zijn dan het leven zelf. Vaak is het genoeg om rond te kijken, te noteren wat beweegt en te vertrouwen dat iemand die woorden later zal oppakken.
***

Mannetje

Er is een mannetje in komen wonen.
Hij is wie ik ben.
Morst met mijn soep.
Steekt een boterham in mijn neus.

Er is een mannetje komen inwonen.
Hij stopt mijn woorden weg.
Op stukjes papier geschreven
Wisselt hij ze van jas.

Er is een mannetje komen wonen
Er is een mannetje
Er is een
Er is

(uit de bundel Oase, 2020)

Jos Daelman was van 1994 tot 2012 docent poëzie aan de Schrijversacademie van Antwerpen. Zijn onderwijs ging uit van zijn eigen visie op poëzie, die hij uitvoering behandelt in zijn boek De Rouwvlinder, en dat is dan ook een aanrader voor elke dichter of poëzieliefhebber.

Het eerste bezoek aan Axel werd al snel gevolgd door een tweede, een derde. Want tijdens onze eerste ontmoeting was al gebleken dat één Groot Ding, naast barokmuziek en whisky, ons verbond: poëzie. Ik had al van Jos’ werk gehoord, ik bezat ook één van zijn bundels (Iedereen afwezig uit 2003) en gaf die eerste zaterdag schoorvoetend toe dat ik pogingen had ondernomen, zelf te schrijven. Zijn ogen flikkerden meteen van plezier. Hij vroeg me om eens terug te komen, met mijn werk.

Ik noemde mijn gedichten ‘work-in-progress’. Jos zei: “Het leven zelf is een work-in-progress, dus wat wil je meer?”

Stap voor stap begeleidde Jos me in het lezen en analyseren van mijn gedichten. Zijn positieve feedback was ruim bemeten, zijn verbeteringen subtiel en vrijblijvend. Hij gaf me vele leestips. Tijdens corona stuurde ik mijn schrijfsels per fax en belde hij me op om de gedichten regel per regel te overlopen. Toen we eindelijk terug vrij mochten reizen en we samen aan zijn grote tafel zaten, gaf ik hem schoorvoetend iets toe. “Jos”, zei ik, “ik moet je iets vertellen”. “Ach zo?” antwoordde hij nieuwsgierig. “Ja, ik heb me ingeschreven voor een cursus. Een soort poëzieklas. Bij een zekere Roel Richelieu Van Londersele.” Jos zweeg seconden.

En toen zei hij, met zijn zachte stem: “Ik had gehoopt dat je tot dat besluit zou komen.”

En zo geschiedde. Elke 4-5 weken stuurde ik Jos mijn gedichten. Hij glimlachte veelvuldig door de telefoon.

Helaas leed Jos aan Parkinson (daarover gaat Oase ook) en spijts een inplanting van een apparaatje om zijn tremor onder controle te houden, verloor hij veel kracht in zijn lichaam. Het was stilaan welletjes. Op 30 januari 2021 koos hij voor een actief einde van zijn mooie leven.

Wat men toen nog niet wist, was dat ook Yolanda ernstig ziek was. Amper vijf weken later overleed ze. De klap voor de familie was immens.

Ik bewaar de herinnering aan Jos en Yolanda dicht bij me. Maar bij de lancering van mijn eigen debuut miste ik toch twee mooie mensen. Een dichter en zijn muze.

***
De aarde zet hier een hoge rug: heuvels
En licht dat flikkert als een kaars in de winter –
Maar dit is geen huis
Niets is een huis nu
Nu ik huiver onderhuids
In dit gedicht dat rimpelt en ruist

In de lucht is het of een vrouw
Slapend naar me toe ligt
En zich vertederd vouwt
De knieën warm en kinderlijk hoog –
Maar gras en zand liggen nat en kil tezaam
En oog en hart hoeven geen stem en geen betoog.

(uit de bundel De landschapstuin, 1980)